नेपालमा विद्यालय र कलेज क्रिकेट: अर्को पुस्ताले कहाँ प्रशिक्षण लिँदैछ

नेपालको क्रिकेटको कथा प्रायः सिनियर टोलीको उदयबाट भनिन्छ, तर त्यो उदय स्टेडियमको मैदानबाट सुरु भएको थिएन। वर्षौँअघि विद्यालयका मैदान, जिल्लाका क्रिकेट मैदान र धेरै समर्थकले कहिल्यै नदेख्ने संरचनाअन्तर्गतका उमेर-समूह प्रतियोगिताबाट सुरु भएको थियो। यही संरचना बुझ्दा नेपालले किन लगातार अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने किशोर खेलाडी उत्पादन गर्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

नेपाल क्रिकेट संघले युवा विकास मार्ग कसरी बनाएको छ

देशको ICC-सम्बद्ध क्रिकेट नियामक नेपाल क्रिकेट संघ (CAN) ले राष्ट्रिय जर्सीबारे सोच्ने उमेरभन्दा धेरै अघि सुरु हुने तहगत उमेर-समूह प्रणाली सञ्चालन गर्छ। बाटो अन्डर-12, अन्डर-14, अन्डर-16 र अन्डर-19 प्रतियोगिताबाट अघि बढ्छ, र प्रत्येक तहले प्रतिभालाई माथि पुर्‍याउँछ। राइजिङ स्टार U-12 ब्वाइज क्रिकेट प्रतियोगिता ले सबैभन्दा कान्छा खेलाडीलाई अम्पायरसहित व्यवस्थित प्रतियोगितामा परिचित गराउँछ। त्यसपछि U-14 राष्ट्रिय क्रिकेट च्याम्पियनसिप र सम्बन्धित निमन्त्रणामूलक U-14 शृंखला आउँछन्। टीबी शाह मेमोरियल कप U-16 राष्ट्रिय क्रिकेट प्रतियोगिता ले मध्य-किशोर उमेरका खेलाडीको परीक्षा लिन्छ। जुनियर संरचनाको शीर्षमा नेपाल पुरुष U19 राष्ट्रिय क्रिकेट टोली छ, जसले ICC अन्डर-19 विश्वकप छनोट र ACC अन्डर-19 Asia Cup जस्ता महादेशीय प्रतियोगितामा देशको प्रतिनिधित्व गर्छ।

यो केवल औपचारिक सिँढी होइन। यही विकास प्रणालीले नेपालका धेरै चर्चित सिनियर अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी उत्पादन गरेको छ, र पछिल्लो दशक विश्व क्रिकेटमा नेपालको उदय उमेर-समूह प्रणाली परिपक्व हुँदै गएको समयसँग नजिकबाट मेल खानुको एउटा कारण यही हो।

उमेर-समूह क्रिकेटबाट राष्ट्रिय टोलीसम्म: तीन वास्तविक उदाहरण

सन्दीप लामिछाने

लेगस्पिनर सन्दीप लामिछाने बंगलादेशमा भएको 2016 ICC अन्डर-19 क्रिकेट विश्वकप का लागि नेपालको टोलीमा थिए। ढाकाको मिरपुरमा आयरल्यान्डविरुद्ध समूह खेलमा उनले ह्याट्रिक लिए र ICC ले उनलाई प्रतियोगितामा हेर्नुपर्ने खेलाडीमध्ये एकका रूपमा उल्लेख गर्‍यो। दुई वर्षपछि उनी इन्डियन प्रिमियर लिग को नीलामीमा छनोट हुने पहिलो नेपाली क्रिकेटर बने—ढाकाको U19 ह्याट्रिकदेखि विश्वव्यापी T20 मञ्चसम्मको लगभग सीधा यात्रा।

दीपेन्द्र सिंह ऐरी

अलराउन्डर दीपेन्द्र सिंह ऐरी पनि नेपालको 2016 अन्डर-19 विश्वकप टोलीमा थिए। अर्को वर्ष 2017 ACC अन्डर-19 Asia Cup मा नेपालको अन्डर-19 टोलीको कप्तानी गर्दै उनले भारत U19 विरुद्ध खेल जिताउने अलराउन्ड प्रदर्शन गरे—88 रन बनाए र 39 रनमा 4 विकेट लिएर नेपाललाई साविक विजेतामाथि जित दिलाए। उक्त प्रदर्शनका लागि उनी खेलको उत्कृष्ट खेलाडी घोषित भए, जुन आज सिनियर स्तरमा नेपाली समर्थकले उनीसँग जोड्ने ‘फिनिशर’ मानसिकताको प्रारम्भिक संकेत थियो।

रोहित पौडेल

रोहित पौडेलले प्रणालीभित्र अलि फरक बाटो लिए। 2018 मा केवल 15 वर्षको उमेरमा नेपालको सिनियर ODI टोलीमा डेब्यु गर्दै उनी ODI खेल्ने इतिहासकै सबैभन्दा कान्छा खेलाडीमध्ये एक बने, र पछि ODI तथा T20I दुवैमा सिनियर राष्ट्रिय टोलीको कप्तानी गरे। उनको करिअरले नेपालको उमेर-समूह र सिनियर बाटो कडा क्रमशः नचली प्रायः एकअर्कासँग ओभरल्याप गर्छ भन्ने देखाउँछ; प्रारम्भिक राष्ट्रिय अवसर जुनियर क्रिकेटपछि मात्र होइन, त्यससँगै पनि आउन सक्छ। [यो लेख तयार पार्दा सार्वजनिक स्रोतमा एकरूप नदेखिएको पौडेलको व्यक्तिगत अन्डर-19 विश्वकप टोली इतिहासको ठ्याक्कै दायरा पुष्टि गर्नुहोस्।]

युवा क्रिकेटर कहाँ प्रशिक्षण लिन्छन्: मैदान, एकेडेमी र मुलपानीको लामो यात्रा

प्रतिभाले मात्र राष्ट्रिय टोली बनाउँदैन; मैदान र प्रशिक्षण संरचना पनि चाहिन्छ। नेपालको पछिल्लो समयको सबैभन्दा ठूलो पूर्वाधार कथा काठमाडौंको मुलपानी क्रिकेट मैदान हो। करिब 2002 मा यस स्थललाई सम्भावित ICC ग्लोबल क्रिकेट एकेडेमी को घरका रूपमा प्रस्ताव गरियो र 2008 मा शिलान्यास भयो, तर आर्थिक अभाव र लामो जग्गा विवादले वर्षौँसम्म वास्तविक निर्माण रोक्यो। 2022 मा मात्र निर्माणले अर्थपूर्ण गति लियो। अन्ततः अप्रिल 2025 मा लोअर मुलपानी मैदानले पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय खेल आयोजना गर्‍यो, जहाँ ICC U19 विश्वकप एसिया छनोट को पहिलो खेलमा नेपाल अन्डर-19 ले UAE अन्डर-19 लाई DLS विधिबाट 5 रनले हरायो। प्रारम्भिक प्रस्तावदेखि प्रयोगयोग्य अन्तर्राष्ट्रिय स्थल बन्न करिब दुई दशक लाग्यो। नेपाली क्रिकेट मिडियाले जुनियर खेलाडीको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको वर्षमै भएको यो ढिलाइलाई खेलकुदका सबैभन्दा ठूलो गुमेका अवसरमध्ये एक भन्दै आएको छ।

पूर्व कप्तान पारस खड्कासहित CAN पदाधिकारीले मुलपानीमा राष्ट्रिय क्रिकेट एकेडेमी बनाउने दीर्घकालीन योजना पनि सार्वजनिक रूपमा बताएका छन्। यसको उद्देश्य उमेर-समूह खेलाडीलाई प्रतियोगितामा मात्र होइन, वर्षभर संरचित प्रशिक्षण दिनु हो। [राष्ट्रिय क्रिकेट एकेडेमी परियोजनाको हालको सम्पन्नता स्थिति पुष्टि गर्नुहोस्।]

विश्वविद्यालय र विद्यालयका मैदान पनि वास्तविक रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्। कीर्तिपुरको त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान नेपालको प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय स्थलमध्ये एक हो र विश्वविद्यालय परिसरभित्रै छ—कलेज पूर्वाधारले उच्चस्तरीय राष्ट्रिय क्रिकेट पूर्वाधारको भूमिका पनि खेलिरहेको दुर्लभ उदाहरण।

CAN को उमेर-समूह सिँढीभन्दा बाहिर विद्यालय र कलेज क्रिकेट

CAN को U12 देखि U19 संरचनासँगै विद्यालय स्तरको क्रिकेटको आफ्नै परम्परा छ। नेपाली विद्यालयले क्षेत्रीय SAAF स्कुल क्रिकेट सिरिज मा भाग लिएका छन्, र काठमाडौं तथा अन्य जिल्लाका शहरस्तरीय विद्यालय तथा अन्तर-कलेज प्रतियोगिताले CAN का जिल्ला एकेडेमीमा तुरुन्त पहुँच नभएका विद्यार्थीलाई संगठित क्रिकेटमा प्रवेशको बाटो दिन्छ। यिनै विद्यालय र कलेज खेलमा प्रशिक्षकले पछि जिल्ला वा प्रादेशिक U14 र U16 टोलीमा बोलाइने खेलाडीलाई पहिलो पटक देख्ने गर्छन्।

व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग सिनियर स्तरमा पनि आएको छ, जसले तलको विकास मार्गलाई अप्रत्यक्ष फाइदा दिन सक्छ। 2025 को मध्यतिर नेपाल पुरुष राष्ट्रिय टोलीले T20 विश्वकप छनोटअघि बेंगलुरुको BCCI Centre of Excellence मा प्रशिक्षण गर्‍यो, र उक्त भ्रमण भारत सरकारको सहयोगमा भएको रिपोर्ट गरिएको थियो। [सिनियर टोलीभन्दा अलग नेपालका युवा वा उमेर-समूह टोलीलाई पनि यस्तै शिविर वा एक्सपोजर भ्रमण दिइएको छ कि छैन पुष्टि गर्नुहोस्।]

नेपालको युवा क्रिकेटलाई अझै के कुराले रोकिरहेको छ

संरचना छ, तर यसको केही भाग अझै नाजुक छ। अप्रिल 2025 मा अफगानिस्तानविरुद्ध वर्षाले प्रभावित खेलमा चाहिएको नतिजा नआएपछि नेपाल अन्डर-19 ले 2026 ICC U19 विश्वकप को प्रत्यक्ष छनोट गुमायो। यसले उच्च जुनियर स्तरमा पनि मैदानको गुणस्तर र आउटफिल्ड ड्रेनेजले नतिजामा प्रभाव पार्छ भन्ने सम्झाउँछ। विकास अझै काठमाडौं उपत्यकाका स्थल वरिपरि केन्द्रित छ, त्यसैले अन्य प्रदेशका प्रतिभाशाली खेलाडीले राजधानीका समकक्षभन्दा संगठित उमेर-समूह क्रिकेट पुग्न लामो यात्रा गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

तर यी कमजोरीले विकास मार्गको सफल अभिलेख मेटाउँदैनन्। IPL क्रिकेटर, एसिया कपमा खेल जिताउने खेलाडी र ODI इतिहासका सबैभन्दा कान्छा डेब्युटेन्टमध्ये एक उत्पादन गरिसकेको प्रणालीले विद्यालय र कलेज तहमा केही कुरा सही गरिरहेको छ, चाहे मैदान र एकेडेमी अझै त्यसको गतिसँग ताल मिलाउँदै किन नहुन्।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपाल क्रिकेट संघले कुन उमेर-समूह क्रिकेट प्रतियोगिता सञ्चालन गर्छ? CAN ले अन्डर-12, अन्डर-14, अन्डर-16 र अन्डर-19 समेट्ने तहगत संरचना चलाउँछ, जसमा राइजिङ स्टार U-12 ब्वाइज क्रिकेट प्रतियोगिता, U-14 राष्ट्रिय क्रिकेट च्याम्पियनसिप, टीबी शाह मेमोरियल कप U-16 राष्ट्रिय क्रिकेट प्रतियोगिता र ICC तथा ACC अन्डर-19 प्रतियोगितामा खेल्ने नेपाल पुरुष U19 राष्ट्रिय क्रिकेट टोली समावेश छन्।

नेपाल राष्ट्रिय टोलीका कुन खेलाडी अन्डर-19 विकास मार्गबाट आएका हुन्? सन्दीप लामिछाने र दीपेन्द्र सिंह ऐरी दुवै 2016 ICC अन्डर-19 क्रिकेट विश्वकप मा नेपालको टोलीमा थिए, र ऐरीले पछि 2017 ACC अन्डर-19 Asia Cup मा भारतविरुद्ध उल्लेखनीय जित दिलाउँदा अन्डर-19 टोलीको कप्तानी गरे। दुवै पछि नियमित सिनियर अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी बने।

के मुलपानी क्रिकेट मैदान अहिले पूरा भइसकेको छ? काठमाडौंको मुलपानी क्रिकेट मैदान करिब 2002 मा पहिलो पटक प्रस्तावित भएको र 2008 मा शिलान्यास भएको थियो। आर्थिक अभाव र जग्गा विवादले वर्षौँ ढिलाइ गरेपछि 2022 मा निर्माणले अर्थपूर्ण गति लियो। लोअर मुलपानी मैदानले अप्रिल 2025 मा Nepal अन्डर-19 र UAE अन्डर-19 बीच पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय खेल आयोजना गर्‍यो, यद्यपि ठूलो परियोजनाको विकास त्यसपछि पनि जारी छ।

के नेपाल 2026 ICC अन्डर-19 विश्वकप मा छनोट भयो? भएन। अप्रिल 2025 मा अफगानिस्तानविरुद्ध वर्षाले प्रभावित खेलबाट नेपाललाई चाहिएको नतिजा नआएपछि प्रत्यक्ष छनोटको अवसर समाप्त भयो।

के नेपालमा राष्ट्रिय क्रिकेट एकेडेमी छ? CAN ले मुलपानीमा वर्षभर संरचित उमेर-समूह प्रशिक्षण दिने दीर्घकालीन विकास योजनाको हिस्सा रूपमा राष्ट्रिय क्रिकेट एकेडेमी निर्माणबारे चर्चा गरेको छ। [यो विशेष परियोजनाको प्रगतिबारे सार्वजनिक रिपोर्ट सीमित भएकाले हालको सम्पन्नता स्थिति पुष्टि गर्नुहोस्।]

नेपालका युवा क्रिकेटर CAN को उमेर-समूह टोलीमा कसरी प्रवेश गर्न सक्छन्? खेलाडी सामान्यतः विद्यालय, कलेज वा जिल्ला स्तरको क्रिकेटबाट सुरु गर्छन्, CAN-सम्बद्ध अन्डर-12 देखि अन्डर-16 प्रतियोगितामा ध्यान खिच्छन् र त्यसपछि यी संगठित प्रतियोगिताको प्रदर्शनका आधारमा जिल्ला, प्रदेश वा राष्ट्रिय उमेर-समूह टोलीमा छनोट हुन्छन्।