अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा नेपाल ब्याटिङ गहिराइ र जोशिला स्टेडियम दर्शकका लागि बढी चिनिन्छ, तर देशले चुपचाप अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद (ICC) मान्यता प्राप्त खेलको बीचमा उभिने क्रिकेट अम्पायरको विकास मार्ग पनि बनाएको छ। यस कथाका दुई प्रमुख नाम हुन् दुर्गानाथ सुवेदी र बुद्धिबहादुर प्रधान। दुवैले एक दशकभन्दा बढी समय ICC-आयोजित प्रतियोगितामा अम्पायरिङ गरेका छन्, र उनीहरूको करिअरले एसोसिएट राष्ट्रले आफ्ना अधिकारीलाई वास्तविक विश्वव्यापी जिम्मेवारीसम्म पुर्याउन के चाहिन्छ भन्ने देखाउँछ।
नेपालका प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय अम्पायर को हुन्?
दुर्गानाथ सुवेदी (डिसेम्बर 12, 1976, इलाममा जन्म; ‘देवेन्द्र’ उपनामले पनि चिनिने) र बुद्धिबहादुर प्रधान (डिसेम्बर 15, 1975, विराटनगरमा जन्म) सबैभन्दा लामो र देखिने अन्तर्राष्ट्रिय अभिलेख भएका दुई नेपाली अम्पायर हुन्। दुवै नेपाल क्रिकेट संघ (CAN) को घरेलु अम्पायरिङ संरचनाबाट अघि बढेर क्षेत्रीय र ICC-आयोजित प्रतियोगितामा नियुक्त भए। आधिकारिक ICC स्रोतबाट कुनै पनि जनालाई पूर्ण सदस्य टेस्ट र द्विपक्षीय क्रिकेटमा अम्पायरिङ गर्ने शीर्ष समूह ICC Elite Panel वा International Panel of Umpires का सदस्यका रूपमा पुष्टि गरिएको छैन। उनीहरूको करिअर विकासशील क्रिकेट राष्ट्रका अम्पायरका लागि ICC ले सञ्चालन गर्ने एसोसिएट-स्तर र छनोट मार्गको प्रतिनिधित्व गर्छ, जसले उनीहरूलाई विश्वकप छनोट र बहुराष्ट्रिय ICC प्रतियोगितासम्म मैदानमा पुर्याएको छ।
दुर्गानाथ सुवेदी: लामो समयदेखि सक्रिय नेपाली अन्तर्राष्ट्रिय अम्पायर
सुवेदीको अम्पायरिङ अभिलेख एक दशकभन्दा बढी एसोसिएट र अफिलिएट क्रिकेटमा फैलिएको छ। ESPNcricinfo ले संकलन गरेको खेल अभिलेखअनुसार पछिल्लो प्रकाशित गणनासम्म उनले 11 एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय, 21 ट्वेन्टी20 अन्तर्राष्ट्रिय र 27 महिला T20I मा अम्पायरिङ गरेका छन् [हरेक नयाँ नियुक्तिसँग संख्या बढ्ने भएकाले हालको कुल पुष्टि गर्नुहोस्]। जुलाई 2013 मा Jersey मा भएको ICC विश्व क्रिकेट लिग डिभिजन 6 का अम्पायरमध्ये उनी एक थिए, WCL Division प्रतियोगितामा उनको चौथो सहभागिता, जहाँ अर्जेन्टिना, बहराइन, कुवेत, नाइजेरिया, भानुआटु र आयोजक टोलीका खेलमा अम्पायरिङ गरे। Singapore मा भएको ICC विश्व क्रिकेट लिग डिभिजन 5 मा पनि उनी नियुक्त भएका थिए, जहाँ एसोसिएट राष्ट्रका अधिकारी विकास कार्यक्रमअन्तर्गत Emirates Elite Panel का अम्पायरबाट मार्गदर्शन समावेश थियो [यो Division 5 नियुक्तिको ठ्याक्कै वर्ष पुष्टि गर्नुहोस्]।
अम्पायरिङबाहेक सुवेदीले नेपाली खेल मिडियामा पत्रकार, समाचार वाचक र कार्यक्रम सञ्चालकका रूपमा पनि काम गरेका छन्, जसले बाउन्ड्री लाइनबाहिर पनि उनलाई सार्वजनिक पहिचान दिएको छ। उनी नेपालको प्रादेशिक T20 प्रतियोगितासहित घरेलु अम्पायरिङमा अझै सक्रिय छन्।
बुद्धिबहादुर प्रधान: घरेलु मैदानदेखि ICC विश्वकपसम्म
प्रधानको अनुभव सूची ICC का विश्वव्यापी युवा र छनोट प्रतियोगिताको चेकलिस्टजस्तै देखिन्छ। उनी 2018 ICC अन्डर-19 क्रिकेट विश्वकप का अन-फिल्ड अम्पायरमध्ये एक नियुक्त भए र 2022 ICC अन्डर-19 क्रिकेट विश्वकप मा फेरि अन-फिल्ड अम्पायर बने। 2010 ICC विश्व क्रिकेट लिग डिभिजन वन मा अफगानिस्तान र आयरल्यान्डबीचको खेलमा अम्पायरिङ गरेको अभिलेख पनि छ। नेपाली खेल मिडियाले नोभेम्बर 19 देखि 28, 2024 सम्म दोहा, कतारमा भएको 2024 ICC पुरुष T20 विश्वकप एसिया उप-क्षेत्रीय छनोट B मा प्रधानले अम्पायरिङ गरेको रिपोर्ट गरेको थियो [यो विशेष नियुक्ति हाल ICC डाटाबेस प्रविष्टिभन्दा नेपाली क्रिकेट सामाजिक सञ्जाल रिपोर्टमा आधारित भएकाले आधिकारिक ICC खेल-अधिकारी सूचीसँग पुष्टि गर्नुहोस्]।
2023 मा CAN ले प्रधानले दुबईमा ICC Master Educator Level 1 कोर्स पूरा गरेको सार्वजनिक रूपमा सम्मान गर्यो। यो योग्यताले उनलाई खेलमा उभिन मात्र होइन, अन्य अम्पायरलाई प्रशिक्षण र मूल्याङ्कन गर्न पनि सक्षम बनाउँछ। नेपालको अम्पायरिङ गहिराइका लागि यो महत्त्वपूर्ण छ, किनकि देशले व्यक्तिगत रूपमा उक्लिने अम्पायर मात्र उत्पादन गरिरहेको छैन, अर्को पुस्तालाई देशमै प्रशिक्षण दिने क्षमता पनि बनाइरहेको छ।
नेपालले विश्व मञ्चसम्मको अम्पायरिङ मार्ग कसरी बनायो
अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सक्रिय अम्पायर उत्पादन गर्ने नेपालको उदय संयोग थिएन। 2008 मा सुवेदी र प्रधानसहित 15 नेपाली अम्पायरले क्रिकेट अस्ट्रेलिया को अन्तर्राष्ट्रिय विकास कार्यक्रमअन्तर्गत काठमाडौंमा Level 2 अम्पायरिङ मान्यता कोर्स पूरा गरे, र प्रमाणपत्र 2011 मा औपचारिक रूपमा दिइयो। CAN नेतृत्वले यसलाई ऐतिहासिक उपलब्धि भन्यो र उक्त कार्यक्रममार्फत त्यस्तो मान्यता स्तर हासिल गर्ने नेपाल पहिलो राष्ट्र भएको उल्लेख गर्यो। डिसेम्बर 2011 मा एसियन क्रिकेट काउन्सिल (ACC) ले काठमाडौंको ACC Twenty20 Cup का लागि 14 सदस्यीय अम्पायर प्यानल बनाउँदा नेपालले 12 अम्पायर दियो, र सुवेदी तथा प्रधान दुवै Level-II मान्यता प्राप्त अधिकारीका रूपमा सूचीकृत थिए।
संरचित र बाह्य रूपमा प्रमाणित प्रशिक्षणमा गरिएको त्यो प्रारम्भिक लगानीले नेपालको घरेलु अम्पायरिङ प्रणालीलाई पछि आएका ICC नियुक्तिसँग जोड्छ। एउटै उत्कृष्ट व्यक्तिमा निर्भर हुनुको सट्टा CAN ले फराकिलो मान्यता आधार बनायो, त्यसपछि ACC र ICC एसोसिएट प्रतियोगिताको प्रदर्शनले को ठूलो जिम्मेवारीतर्फ जाने निर्धारण गर्यो। प्रधानको 2023 Master Educator योग्यताले यो विकास प्रणाली अब आफैँमा फर्केर अर्को पुस्तालाई पोषण गर्न थालेको संकेत गर्छ—वरिष्ठ नेपाली अम्पायरले नयाँ अम्पायरलाई प्रशिक्षण दिन सक्ने अवस्था।
देशको क्रिकेट विकासका लागि नेपाली अम्पायर किन महत्त्वपूर्ण छन्
क्रिकेट प्रशासनले प्रायः राष्ट्रिय टोलीको नतिजाबाट देशको प्रगति मापन गर्छ, तर अम्पायरिङको गहिराइ पनि संस्थागत परिपक्वताको छुट्टै संकेत हो। ICC अन्डर-19 विश्वकप, विश्व क्रिकेट लिग का डिभिजन र T20 विश्वकप छनोटजस्ता जिम्मेवारी पाउने अम्पायर दिन सक्ने एसोसिएट राष्ट्रले आफ्नो क्रिकेट बोर्ड खेलाडी मात्र होइन, प्राविधिक अधिकारी पनि विकास गर्न सक्षम छ भन्ने देखाउँछ। नेपाली समर्थकका लागि सुवेदी र प्रधानको करिअर देशको क्रिकेट विकास राष्ट्रिय XI मात्र होइन भन्ने सम्झना हो। Jersey को Division 6 खेल होस् वा Doha को छनोट, हरेक विदेश नियुक्तिले ICC को एसोसिएट संरचनाभित्र नेपालको विश्वसनीयता बढाउँछ र अरू नेपाली अधिकारीलाई पनि यही बाटो पछ्याउने ढोका खुला राख्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
के कुनै नेपाली अम्पायर ICC Elite Panel of Umpires मा छन्? छैनन्। हाल उपलब्ध ICC स्रोतका आधारमा कुनै नेपाली अम्पायर ICC Elite Panel वा International Panel of ICC Umpires का सदस्यका रूपमा पुष्टि भएका छैनन्। दुर्गानाथ सुवेदी र बुद्धिबहादुर प्रधानले एसोसिएट तथा ICC-आयोजित छनोट स्तरमा अम्पायरिङ गरेका छन्।
दुर्गानाथ सुवेदी को हुन्? डिसेम्बर 12, 1976 मा जन्मिएका नेपाली अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट अम्पायर हुन्, जसले ODI, T20I, महिला T20I र 2013 को Jersey Division 6 सहित ICC विश्व क्रिकेट लिग डिभिजन प्रतियोगितामा अम्पायरिङ गरेका छन्।
बुद्धिबहादुर प्रधान को हुन्? डिसेम्बर 15, 1975 मा जन्मिएका नेपाली अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट अम्पायर हुन्, जसले 2018 र 2022 ICC अन्डर-19 क्रिकेट विश्वकप तथा 2010 ICC विश्व क्रिकेट लिग डिभिजन वन मा अम्पायरिङ गरेका छन्।
नेपालले आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय अम्पायरलाई कसरी प्रशिक्षण दियो? CAN ले सुवेदी र प्रधानसहित नेपाली अम्पायरको समूहलाई 2008 मा काठमाडौंमा क्रिकेट अस्ट्रेलिया सञ्चालित Level 2 मान्यता कोर्समा पठायो र 2011 मा प्रमाणिकरण पुष्टि भयो। कार्यक्रममार्फत त्यो स्तरको मान्यता पाउने नेपाल पहिलो देशका रूपमा चिनियो।
के कुनै नेपाली अम्पायरले प्रशिक्षकका रूपमा ICC-स्तरको प्रशिक्षण पूरा गरेका छन्? हो। बुद्धिबहादुर प्रधानले दुबईमा ICC Master Educator Level 1 कोर्स पूरा गरे। CAN ले 2023 मा घोषणा गरेको यो योग्यताले उनलाई अन्य अम्पायरलाई प्रशिक्षण र मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्ने अधिकार दिन्छ।
के कुनै नेपाली अम्पायरले पछिल्लो T20 विश्वकप छनोटमा अम्पायरिङ गरे? नेपाली खेल मिडियाले नोभेम्बर 19 देखि 28, 2024 सम्म दोहा, कतारमा भएको 2024 ICC पुरुष T20 विश्वकप एसिया उप-क्षेत्रीय छनोट B मा बुद्धिबहादुर प्रधानले अम्पायरिङ गरेको रिपोर्ट गरेको थियो। [यो नियुक्ति आधिकारिक ICC खेल-अधिकारी अभिलेखसँग पुष्टि गर्नुहोस्।]
