नेपालको क्रिकेटमा प्रशासनको कथा खेल इतिहासजत्तिकै गहिरो छ। 1946 मा स्थापना भएको नेपाल क्रिकेट संघ (CAN) देशको आधिकारिक क्रिकेट नियामक संस्था हो, जसले विश्व क्रिकेट प्रशासन विस्तार भएपछि चाँडै अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पनि पायो। CAN ले 2016 मा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद (ICC) सँगको हैसियत कसरी गुमायो र फेरि कसरी प्राप्त गर्यो भन्ने बुझ्दा आज नेपाली क्रिकेट किन यस्तो देखिन्छ भन्ने धेरै कुरा स्पष्ट हुन्छ।
नेपाल क्रिकेट संघ के हो?
CAN नेपालमा पुरुष तथा महिला क्रिकेट, घरेलु प्रतियोगिता र आधारभूत तहको विकासको जिम्मेवारी लिने राष्ट्रिय संघ हो। 1988 मा ICC अफिलिएट सदस्य बनेपछि फेब्रुअरी 2, 1996 मा एसोसिएट सदस्य मा बढुवा भयो। नेपाल कहिल्यै ICC पूर्ण सदस्य बनेको छैन र 2026 सम्म पनि धेरै उदाउँदा क्रिकेट राष्ट्रजस्तै एसोसिएट सदस्य नै छ। यो भिन्नता यस कथाका लागि महत्त्वपूर्ण छ: 2014 देखि 2019 बीचको संघर्ष CAN ले आफ्नो Associate हैसियतसमेत जोगाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने थियो, शीर्ष सदस्यतामा बढुवा हुने लडाइँ होइन।
2016 मा नेपाल क्रिकेटको ICC निलम्बन किन भयो?
संकटको जरा 2014 सम्म पुग्छ। नेपालको अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (CIAA) ले तत्कालीन अध्यक्ष टंक आङबुहाङसहित 18 CAN पदाधिकारीविरुद्ध विकास कोषको करिब रु 14.31 मिलियन दुरुपयोग गरेको आरोपमा भ्रष्टाचार मुद्दा दायर गर्यो। नोभेम्बर 6, 2014 मा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले CAN को निर्वाचित समिति विघटन गरेर क्रिकेट प्रशासन चलाउन तदर्थ समिति नियुक्त गर्यो।
त्यो हस्तक्षेपले विवाद समाधान गरेन, झन् गहिरो बनायो। डिसेम्बर 2015 मा आङबुहाङ समूहले खेलकुद परिषद्को मान्यताबिना आफ्नै निर्वाचन गर्यो र नेपालमा आफू नै वैध क्रिकेट निकाय भएको दाबी गर्ने दुई प्रतिद्वन्द्वी संस्था बने। फेब्रुअरी 2016 मा खेलकुद परिषद्ले अर्को तदर्थ समिति गठन गर्यो। प्रत्यक्ष सरकारी हस्तक्षेपसँग जोडिएको यस्तो प्रशासनिक “दोहोरो अस्तित्व” देखेपछि ICC ले अप्रिल 2016 मा CAN को सदस्यता निलम्बन गर्यो।
सरकारी हस्तक्षेप ICC का लागि किन अस्वीकार्य सीमा हो
ICC को संविधानले राष्ट्रिय संघलाई नेतृत्व वा वित्तमा सरकारी नियन्त्रणबाट स्वतन्त्र भएर आफ्ना काम सञ्चालन गर्नुपर्छ भन्छ। जब सरकारी खेलकुद निकायले प्रभावकारी रूपमा क्रिकेट बोर्डको नेतृत्व कसले गर्ने निर्धारण गर्छ, ICC ले त्यसलाई नियम उल्लंघन मान्छ, किनकि संघ राजनीतिज्ञ होइन आफ्ना क्रिकेट सदस्यप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ भन्ने सिद्धान्त कमजोर हुन्छ। नेपालको घटना एक्लो उदाहरण होइन: 2019 मा Zimbabwe Cricket र 2023 मा Sri Lanka Cricket पनि समान कारणले निलम्बित भए, दुवै पटक राष्ट्रिय खेलकुद मन्त्रालय वा निकाय संघको नेतृत्वमा प्रत्यक्ष प्रवेश गरेपछि।
ICC निलम्बनका बेला नेपालको राष्ट्रिय टोली खेलिरह्यो?
हो। निलम्बन CAN को प्रशासनिक हैसियतमा केन्द्रित थियो, नेपालले पहिले नै छनोट भएका प्रतियोगितामा खेल्ने टोलीको योग्यतामा होइन। कप्तान पारस खड्काको नेतृत्वमा राष्ट्रिय टोलीले घरभित्र प्रशासनिक विवाद चलिरहँदा पनि ICC विश्व क्रिकेट लिग र विश्वकप छनोट मार्गमा प्रतिस्पर्धा जारी राख्यो।
त्यो दृढताको सबैभन्दा स्पष्ट प्रमाण मार्च 2018 मा आयो। जिम्बाब्वेमा भएको ICC क्रिकेट विश्वकप छनोट को मार्च 15 प्लेअफमा नेपालले पपुवा न्यू गिनीलाई छ विकेटले हरायो, र समूहका अन्य नतिजाले नेपाललाई इतिहासमै पहिलो एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत सुनिश्चित गर्यो। CAN सँग ICC मतदान अधिकार नरहेको र ICC कोषमा पहुँच सीमित भएको बेला नेपालले यो हैसियत पायो—मैदानभित्र राष्ट्रिय टोलीको प्रगति र मैदानबाहिर संघको निलम्बन अलग मार्गमा चल्न सक्छ भन्ने स्पष्ट उदाहरण।
CAN ले पुनःस्थापनाका लागि कुन सुधार गर्यो?
पुनःस्थापना एउटै निर्णयबाट होइन, योजनाबद्ध बहुवर्षीय प्रक्रियाबाट आयो। अप्रिल 2018 मा CAN सदस्यताले प्रतिद्वन्द्वी समूहलाई दुवैले वैधता दाबी गर्न दिएको अस्पष्टता हटाउने उद्देश्यले नयाँ विधान सर्वसम्मत स्वीकृत गर्यो। त्यसपछि ICC ले जिल्ला र प्रादेशिक क्रिकेट संघबाट सुरु हुने तल्लो तहदेखि निर्वाचन प्रक्रिया निरीक्षण गर्न Independent Committee गठन गर्यो, ताकि बाहिरबाट थोपरिएको होइन, प्रमाणित सदस्य-आधारित संरचना पुनर्निर्माण होस्।
सेप्टेम्बर 15, 2019 मा ICC र नेपालको राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले राष्ट्रिय निर्वाचनको मिति संयुक्त रूपमा घोषणा गरे। त्यही सेप्टेम्बरमा निर्वाचनबाट 17 सदस्यीय केन्द्रीय कार्यसमिति बन्यो र चतुरबहादुर चन्द अध्यक्ष निर्वाचित भए। अक्टोबर 7, 2019 को दुबई बोर्ड बैठकमा ICC ले CAN को प्रगति समीक्षा गरेर निलम्बन हटाउने निर्णय गर्यो। अक्टोबर 13 देखि 14, 2019 मा समान कारणले निलम्बित Zimbabwe सँगै CAN को पुनःस्थापना औपचारिक रूपमा घोषणा भयो। तत्कालीन ICC अध्यक्ष शशांक मनोहरले एसोसिएट सदस्यship का मापदण्ड पूर्ण पालना गर्न CAN लाई सहयोग गर्ने संक्रमण योजना बनाइने बताए, जसमा “controlled funding” अर्थात् सामान्य कोषमा बिना शर्त फर्किनुभन्दा निगरानीसहितको कोष अवधिसमेत थियो। CAN को राम्रो हैसियतमा फर्काइ सर्तसहित थियो—यसले कार्यशील प्रशासन पुनःस्थापना गर्यो, सदस्यताको तह भने बदलेन।
2026 मा CAN को प्रशासनिक अवस्था कहाँ छ?
2019 पछि CAN ले स्थिर प्रशासनिक संरचना कायम गरेको छ। चन्द सेप्टेम्बर 2023 मा निर्विरोध पुनः अध्यक्ष निर्वाचित भए, र 2016 को निलम्बन जन्माएको दोहोरो-निकाय संकट फेरि दोहोरिएको छैन। नेपाल ICC एसोसिएट सदस्य कै रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्छ; कहिल्यै पूर्ण सदस्य बनेको छैन र 2026 सम्म त्यसमा परिवर्तन घोषणा भएको छैन।
मैदानमा सन्दीप लामिछानेजस्ता खेलाडीसँगै पारस खड्काजस्ता अनुभवी नामले प्रतिनिधित्व गरेको नेपालको राष्ट्रिय टोलीले सीमाबाहिर पनि समर्थक बढाउँदै ICC विश्वकप छनोट र T20 विश्वकप छनोट चक्रमा नियमित उपस्थिति जनाएको छ। CAN को एक दशक लामो उथलपुथलबाट आउने ठूलो पाठ सीधा छ: एसोसिएट राष्ट्रका लागि ICC हैसियत मैदानको नतिजामा जत्तिकै संघको सरकारी नियन्त्रणबाट स्वतन्त्रतामा निर्भर हुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
ICC ले नेपाल क्रिकेट संघलाई कहिले निलम्बन गर्यो? ICC ले अप्रिल 2016 मा क्रिकेट प्रशासनमा सरकारी हस्तक्षेप र नेपाली क्रिकेट चलाउने दाबी गर्ने दुई प्रतिद्वन्द्वी निकायको अस्तित्वलाई कारण देखाउँदै CAN को सदस्यता निलम्बन गर्यो।
CAN लाई ICC ले किन निलम्बन गर्यो? राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले नोभेम्बर 2014 मा CAN को निर्वाचित समिति विघटन गरेर पछि तदर्थ समिति बनायो, जबकि प्रतिद्वन्द्वी समूहले डिसेम्बर 2015 मा मान्यता नपाएको निर्वाचन गर्यो। सरकारी हस्तक्षेप र विवादित नेतृत्व संरचनाको यो संयोजनले सदस्य संघ सरकारी नियन्त्रणबाट स्वतन्त्र हुनुपर्ने ICC को नियम उल्लंघन गर्यो।
ICC निलम्बनका बेला नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेल्न बन्द गर्यो? गरेन। राष्ट्रिय टोलीले पहिले नै छनोट भएका ICC प्रतियोगिता खेलिरह्यो र CAN अझै निलम्बित हुँदा पनि मार्च 2018 मा जिम्बाब्वेको विश्वकप छनोट मा पपुवा न्यू गिनीलाई हराएर इतिहासकै पहिलो एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत पायो।
ICC ले नेपाल क्रिकेट संघलाई कहिले पुनःस्थापित गर्यो? सेप्टेम्बर 2019 को बोर्ड निर्वाचनपछि ICC ले निलम्बन हटायो र अक्टोबर 7, 2019 को दुबई बोर्ड बैठकपछि अक्टोबर 13 देखि 14, 2019 मा CAN लाई सर्तसहित औपचारिक रूपमा पुनःस्थापित गर्यो।
के 2026 मा नेपाल ICC को पूर्ण सदस्य हो? होइन। नेपाल कहिल्यै ICC पूर्ण सदस्य बनेको छैन। 1988 मा अफिलिएट सदस्य, फेब्रुअरी 2, 1996 मा एसोसिएट सदस्य बनेको नेपाल 2026 सम्म एसोसिएट सदस्य नै छ।
नेपाल क्रिकेट संघका वर्तमान अध्यक्ष को हुन्? सेप्टेम्बर 2019 मा निर्वाचित चतुरबहादुर चन्द CAN अध्यक्ष हुन् र सेप्टेम्बर 2023 मा निर्विरोध पुनःनिर्वाचित भए।
